דער פלייט
ראש השנה, יום כיפור, סוכות און שמחת תורה זענען אפשר נישט פיר באזונדערע זאכן. אפשר זענען זיי פיר סטעפס פון איין לאנגע רייזע.
אינהאלט20 טיילן
- פיר קשיות איידער מיר הייבן אן
- דער עראפלאן
- דער פיילאט
- דאס לעבן אונטן
- די פאלשע פיילאטן
- דער פיילאט זעט רייע 182
- דאס געהיימע בוך
- די באהאלטענע טרעפ
- דער גלעזערנער צימער
- פארוואס דווקא כלל ישראל?
- און דאן קומט ראש השנה
- די מורא פון ראש השנה
- דערנאך ווייזט מען דיר די סעקיוריטי קעמערעס
- יום כיפור
- איז די מורא געווען דער ציל?
- סוכות: די איינלאדונג
- שמחת תורה: ווארט, דאס איז געווען די מאפע
- און צום סוף לאנדט דער עראפלאן
- די פיר קשיות, איין תירוץ
- דער גאנצער פלייט אין איין זאץ
איידער מיר רעדן פון ראש השנה, פארגעסט פאר א רגע אלעס וואס איר ווייסט פון ראש השנה.
ווייל אויב מיר טראכטן באמת אריין אין דעם וואס מיר זאגן אז עס טוט זיך אין די פאר וואכן, זענען דא ריזיגע קשיות.
פיר קשיות איידער מיר הייבן אן
א. וואס טוט זיך טאקע ראש השנה?
מיר זאגן אז ראש השנה גייט די גאנצע וועלט דורך פאר השם אין משפט. נישט נאר די וואס זענען אין שול. נישט נאר אידן. אלע מענטשן אויף דער וועלט.
לעבן. טויט. געזונט. פרנסה. מדינות. דאס קומענדיגע יאר.
אבער ביליאנען מענטשן ווייסן אפילו נישט אז ס׳איז ראש השנה. זיי פארן צו דער ארבעט, עסן פרישטיק, שלאפן, זענען אויף וואקאציע.
אפילו ביי אידן: איינער האט זיך געגרייט דעם גאנצן אלול, זאגט תהלים, הערט שופר, און שטייט און ציטערט. א צווייטער ווייסט קוים וועלכער טאג היינט איז.
נו, וואס טוט זיך דא טאקע? פאסירט ראש השנה סיי מיר נעמען אנטייל סיי נישט? און אויב יא, וואס טוישט זיך ווען מיר ווייסן?
ב. פארוואס אזויפיל מורא?
ראש השנה איז פול מיט יראה. משפט. שופר. אימת הדין. מי יחיה ומי ימות.
אבער מיר לערנען אויך אז השם איז דער תכלית הטוב. ער האט אונז ליב. ער וויל אונזער גוטס.
איז ער דען וויל אז מיר זאלן מורא האבן? וואס וועט דאס אויפטון? מורא מאכט אסאך מאל א מענטש ווייניגער געזונט, ווייניגער קלאר אין קאפ, און ווייניגער צוגעבונדן.
אויב דער ציל איז אמונה, אהבת השם און נאענט זיין צום אייבערשטן, פארוואס הייבט מען אן דאס יאר מיט ציטערן? און פארוואס איז דער שופר, דער גרעסטער סימבאל פונעם טאג, פארבונדן דווקא מיט דעם:
אִם יִתָּקַע שׁוֹפָר בְּעִיר וְעָם לֹא יֶחֱרָדוּ
פון וואס דארפן מיר טאקע מורא האבן?
ג. איז די גאנצע זאך א שפיל?
השם האט אונז באשאפן. ער האט געוואוסט אז מיר וועלן האבן א יצר הרע. ער האט געוואוסט אז מיר וועלן מאכן טעותים און חוטא זיין.
און דערנאך, יעדעס יאר: מיר זענען חוטא, השם משפט, מיר כאפן א שרעק, מיר בעטן מחילה, מיר זאגן וידוי, מיר טוען תשובה, יום כיפור קומט, השם איז מוחל. און עס הייבט זיך אן פון פריש.
אויב השם וויל סוף כל סוף מוחל זיין, פארוואס דארף מען דין? און אויב דין מיינט אז מען דארף באצאלן דערפאר, פארוואס באשאפן א תשובה וואס קען אלעס איבערדרייען?
פארוואס באשאפן באשעפענישן וואס קענען זיך אוועקדרייען פון אים, און דערנאך בויען א גאנצע סיסטעם זיי צוריקצוברענגען? וואס וויל השם אויפטון מיט דעם גאנצן דראמע?
ד. און פארוואס ענדיגט זיך אלעס מיט א שמחה?
דאס איז אפשר די מאדנעסטע קשיא פון אלע.
ראש השנה: ציטערן. צען טעג שפעטער, יום כיפור: נישט עסן, נישט טרינקען, וידוי נאך וידוי.
א פאר טעג נאכדעם: זמן שמחתנו. מען עסט, מען טרינקט, מען זיצט אין סוכה, מען פרייט זיך. און דערנאך שמחת תורה, און מיר נעמען די ספר תורה און טאנצן ווי קליינע קינדער.
וויאזוי איז די שרעקליכסטע צייט פון א אידיש יאר געווארן איין ריזיגע שמחה?
אפשר זענען ראש השנה, יום כיפור, סוכות און שמחת תורה בכלל נישט באזונדערע זאכן. אפשר זענען זיי פיר סטעפס פון איין רייזע.
כדי צו פארשטיין די רייזע, לאמיר זיך עפעס פארשטעלן.
דער עראפלאן
שטעלט אייך פאר א ריזיגן עראפלאן. ער זעט אויס ווי א געווענליכער דזשאמבא דזשעט, נאר אסאך גרעסער: עטליכע שטאקן פאר פאסאזשירן, טויזנטער מענטשן, רייען מיט סיטס, פענצטער, עסן, סקרינס, אנדערע סעקשנס.
ער איז אינמיטן א זייער לאנגן פלייט.
אבער עס איז דא עפעס אומגעווענליך ביי אים. גאנץ אויבן, איבער די געווענליכע שטאקן, איז דא א פרעכטיגער גלעזערנער צימער. פון אונטן באמערקן אים רוב פאסאזשירן קוים.
אינעווייניג איז דער וויו עפעס א וואונדער. גלאז פון אלע זייטן. די וואלקנס אונטער דיר. דער הימל ארום און ארום. אלעס איז רואיג.
דארט זיצט דער פיילאט.
דער פיילאט
דאס איז נישט קיין געווענליכער פיילאט. ער האט נישט נאר געלערנט פליען דעם עראפלאן. ער האט אים דיזיינט. ער האט דיזיינט די מאטארן, די לופט וואו ער פליט, און די כללים פון דער נאטור וואס מאכן אז מען זאל בכלל קענען פליען.
ער קען יעדן צענטימעטער פונעם עראפלאן. גארנישט איז אים א חידוש. גארנישט איז אים צו שווער. גארנישט רירט אן זיין קאנטראל.
אונטן קען זיין טורבולענס און טויזנטער מענטשן וואס שרייען. אויבן: פולע רואיגקייט. דער פיילאט ווייסט גענוי וואוהין דער עראפלאן גייט.
דער נמשל. דער עראפלאן איז די בריאה. דער פלייט איז אונזער גאנצע מציאות. דער פיילאט איז דער אייבערשטער.
השם האט נישט באשאפן די וועלט און זי איבערגעלאזט צו גיין פון זיך אליין. יעדע סעקונדע פון דער מציאות הענגט אפ אין אים.
און דא איז דער ערשטער גרויסער פונקט פונעם גאנצן משל: דער אייבערשטער דארף נישט דעם עראפלאן. ער דארף נישט קיין פאסאזשירן, נישט קיין קאמפלימענטן, און נישט קיין מענטשן אונטן וואס שרייען “וואס פאר א געוואלדיגער פיילאט!” אים פעלט גארנישט.
דער גאנצער פלייט איז דא פאר אונז. השם האט באשאפן די וועלט ווייל ער וויל געבן. און דאס גרעסטע גוטס וואס ער קען געבן א באשעפעניש איז נישט נאך איין הנאה. עס איז די טשענס אים צו קענען און צוגעבונדן זיין צו אים.
דאס לעבן אונטן
יעצט גייט צוריק אראפ, וואו קיינער טראכט נישט פון דעם אלעם. אלע זענען ביזי.
דער עסן-קארט קומט פארביי. איין פאסאזשיר באקומט דאס עסן וואס ער האט געוואלט; א צווייטער נישט. איינער האט א בעסערן סיט. ביי איינעם לאזט זיך דער סיט נישט צוריקלייגן. איינער ווערט געאפגרעידט, און א צווייטער איז מקנא. איינער זיצט ביים פענצטער; א צווייטער וויל זיין ארט. איינער ווערט באליידיגט. איינער וויל אז אלע זאלן זען ווי וויכטיג ער איז.
פאמעלעך ווערן די פאסאזשירן אינגאנצן פארכאפט אין דער קליינער וועלט ארום זייער סיט.
דאס איז עולם הזה. און די ווערטער פון חז״ל ווערן כמעט ווי א בילד פאר די אויגן:
הַקִּנְאָה וְהַתַּאֲוָה וְהַכָּבוֹד מוֹצִיאִין אֶת הָאָדָם מִן הָעוֹלָם
תאוה. עסן איז א וואונדערליכע זאך; השם האט עס באשאפן. אבער שטעלט אייך פאר א פאסאזשיר וואס איז אזוי אריינגעטאן אינעם עסן-קארט, אז ער פארגעסט אז ער פליט ערגעץ וואוהין. זיין גאנץ לעבן ווערט: “ווען קומט שוין דער קומענדיגער קארט?” דאס איז תאוה: נעמען איין קליינע הנאה פון דער רייזע און זי מאכן פאר דעם ציל פון דער רייזע.
קנאה. ער איז געווען גאנץ צופרידן מיט זיין סיט. דערנאך באמערקט ער אז דער וואס זיצט אויף דער אנדערער זייט האט זעקס אינטשעס מער לעגרום, און פלוצלינג קען ער זיין אייגענעם סיט נישט אויסהאלטן. ביי זיין סיט האט זיך גארנישט געטוישט. נאר ער האט געכאפט וואס דער צווייטער האט.
כבוד. איינער ווערט אריבערגערוקט דריי רייען פאראויס, און אלע קוקן אויף אים אנדערש. ער הייבט אן צו פילן: “איך בין עפעס.” פארוואס? צוליב וואו ער זיצט אויף א עראפלאן וואס וועט סיי ווי לאנדן.
קיינס פון די איז נישט דווקא שלעכט פון זיך אליין. די טראגעדיע איז טיפער: מיר ווערן אזוי פארכאפט מיט דעם וואס טוט זיך אין קעבין, אז מיר פארגעסן אז מיר זענען אויף א פלייט.
די פאלשע פיילאטן
און דאן פאסירט נאך א מאדנערע זאך.
איין פאסאזשיר האט קאנטראל איבער דעם עסן-קארט, און מענטשן הייבן אן צו מיינען אז צוליב אים עסן זיי. איינער פארשטייט זיך אויף דעם עיר קאנדישאן, און אלע הענגען אפ אין אים. א צווייטער האט דריי מאל ריכטיג פארויסגעזאגט די טורבולענס, און באלד קלייבן זיך מענטשן ארום אים: “ער ווייסט וואס וועט זיין!”
צום סוף געבן מענטשן דעם העכסטן כח צו זאכן וואס זענען אליין אין עראפלאן.
דאס איז די משוגעת פון עבודה זרה. נישט נאר זיך בוקן צו א געטשקע. אין איר טיפסטן פשט מיינט עס נעמען עפעס פון אין דער בריאה און זיך פירן דערמיט ווי עס האט א כח פון זיך אליין.
געלט. מענטשן. גאווערמענטס. די נאטור. סטאטוס. מיין באס. מיינע קאנעקשנס. מיין שכל.
אלעס עכט. אלעס קען אפשר צונוץ קומען. קיינס פון זיי פליט נישט דעם עראפלאן.
דער פיילאט זעט רייע 182
יעצט שטעלט אייך פאר אז מען לאזט אייך ארויף נאך העכער, און איר זעט סקרינס וואס ווייזן וואס טוט זיך איבערן גאנצן עראפלאן. דער פיילאט קען יעדן פאסאזשיר, יעדן סיט, יעדן מצב.
קליק. דער סיטבעלט אין רייע 182 פארשליסט זיך. דער פאסאזשיר ציט. גארנישט. ער איז ברוגז: “פארוואס קען איך נישט אויפשטיין?”
אויף דער אנדערער זייט עראפלאן גייט אויס איינעמס סקרין. א צווייטנס עסן קומט קיינמאל נישט אן. איינער ווערט אריבערגערוקט פון א סיט וואס ער האט שטארק געוואלט. איינער כאפט א שווערע טורבולענס.
פון אונטן: פארוואס? פארוואס איך? פארוואס יעצט? פארוואס זעט אויס אז אלע אנדערע האבן עס באקוועם?
אבער אויבן פארשטייסטו אז דער פיילאט זעט זאכן וואס דער פאסאזשיר קען נישט זען.
מיר זאגן נישט אז מיר ווייסן פארוואס סיי וועלכער צער קומט. דאס איז גראדע דער פונקט. דער פאסאזשיר זעט רייע 182. דער פיילאט זעט דעם גאנצן פלייט.
דאס איז השגחה פרטית.
אמונה מיינט נישט מאכן ווי דער פארשלאסענער סיטבעלט טוט נישט וויי. עס מיינט וויסן אז אין קאקפיט איז דא אינפארמאציע וואס איך קען נישט זען פון מיין סיט, און אז דער וואס האט זי איז טוב.
דאס געהיימע בוך
יעצט שטעלט אייך פאר אז צווישן די פאסאזשירן איז דא א וואונדערליך בוך, וואס ווערט איבערגעגעבן פון דור צו דור.
אין אנפאנג זעט עס אויס ווי אן אינסטרוקשן-בוך. עס דאס. עס נישט יענץ. רו זיך אפ אויף דעם טאג. לייג דאס אן אויף דיין האנט. מאך די ברכה. רעד נישט אזוי. טו געשעפטן אזוי. בלאז דעם קול אויף דעם טאג. זיץ אונטער די צווייגן די וואך.
אבער וואס מער מען לערנט עס ערנסט, אלץ מאדנער ווערט עס, ווייל אומעטום אין דעם בוך זענען באהאלטן רמזים אויף דעם עראפלאן אליין.
ס׳איז דא נאך א שטאק איבער דיר. ס׳איז דא א טרעפ הינטער יענע וואנט. די טיר עפנט זיך אין א געוויסע צייט. די זאך איז פארבונדן מיט עפעס וואס טוט זיך אויבן. היינט איז נישט ווי נעכטן.
פאמעלעך כאפסטו אז דאס בוך זאגט נישט נאר די פאסאזשירן וויאזוי זיך צו פירן. עס ווייזט ארויס דעם באהאלטענעם פלאן פונעם פלייט.
דאס איז די תורה. זי לערנט אונז וויאזוי השם וויל מיר זאלן לעבן. אבער טיפער פון דעם, לערנט זי אונז וואס די מציאות איז: ווער עס פליט, פארוואס מיר זענען דא, וואס איז וויכטיג און וואס נישט, און וויאזוי מען קומט נענטער צום פיילאט.
די באהאלטענע טרעפ
אזוי קענען פארשידענע מענטשן זיצן אויף דעם זעלבן עראפלאן, און לעבן אין גאנץ אנדערע וועלטן.
לעבן אין קעבין. א מענטש לעבט כמעט אינגאנצן אונטן. וואס האב איך? וואס פעלט מיר? ווער האט מיך ליב? וויפיל געלט האב איך? וואס וועט זיין מארגן? ער גלייבט אפשר אין השם, אבער אין זיין הארץ איז די קעבין די גאנצע וועלט.
אמונה. ער געפינט א טרעפ. יעצט לעבט ער מיט: עס איז דא א פיילאט. ער ארבעט נאך אלץ, עסט, און וויל זאכן, אבער ער הייבט אן צו פארשטיין אז גארנישט אונטן איז דא פון זיך אליין.
השגחה. ער גייט העכער. יעצט איז השם נישט נאר “ערגעץ אויבן”. השם קען מיין סיט. מיין לעבן גייט פאר זיך פאר אים.
נאענטקייט. צום סוף זענען דא מענטשן ביי וועמען השם איז מער עכט ווי אלע דיסטראקשנס אונטן. דא רעדן מיר שוין פון צדיקים.
א צדיק לעבט נאך אלץ אויפן עראפלאן. ער עסט, שלאפט, האט א פאמיליע, פילט ווייטאג. אבער ער האט געפונען טרעפ וואס רוב פאסאזשירן ווייסן קוים אז זיי זענען דא.
איינער אונטן שרייט: “דער שאקאלאד קעיק איז אויס!” און דער צדיק טראכט: ווען דו זאלסט נאר וויסן וואס ס׳איז דא אויבן.
נישט ווייל שאקאלאד קעיק איז שלעכט. נאר ווייל ער האט פארזוכט עפעס בעסערס.
דער גלעזערנער צימער
און דאן איז דא דער העכסטער צימער, דער גלעזערנער צימער איבערן עראפלאן. דער ארט פון א קלארקייט וואס מען טרעפט נישט ערגעץ אנדערש.
אין עולם הזה בלייבט דער פיילאט באהאלטן. אפילו דער גרעסטער צדיק לעבט מיט א שטיקל הסתר.
אבער עס זענען דא מאמענטן, דורך תורה, תפלה, שבת, מצוות, און זעלטענע מאמענטן פון רוחניות’דיגע קלארקייט, ווען א מענטש כאפט א בליק וואס עס הייסט צו לעבן נאענט צו השם. און פלוצלינג ווערט אלעס אונטן קלענער. נישט ווערטלאז. קלענער.
ווייל ער געפינט אויס אז די גרעסטע הנאה אויף דעם עראפלאן איז נישט באקומען נאך און נאך פונעם פיילאט. עס איז זיין מיטן פיילאט.
און דער חילוק טוישט אלעס.
מענטשן קומען אסאך מאל צום אייבערשטן ווייל: איך דארף א בעסערן סיט. ביטע פאררעכט מיין סקרין. ביטע שיק מער עסן. ביטע שטעל אפ די טורבולענס.
און מיר דאווענען אוודאי אויף וואס מיר דארפן. אבער צום סוף וויל השם אונז געבן עפעס אסאך גרעסער: זיך אליין. א קשר מיט אים.
פארוואס דווקא כלל ישראל?
יעצט ווערט נאך א קשיא קלארער. פארוואס האט כלל ישראל באקומען די תורה? איז דען דעם אייבערשטן נישט אכפת פון אלע אנדערע אויפן עראפלאן?
אוודאי איז אים אכפת. זיי זענען אויך זיינע פאסאזשירן. דער ציל פון דער היסטאריע איז נישט אז איין קליינע גרופע זאל געפינען השם, און אלע אנדערע זאלן בלייבן אונטן אויף אייביג. דער ציל איז:
וְהָיָה ה׳ לְמֶלֶךְ עַל כׇּל הָאָרֶץ
די גאנצע וועלט וועט דערקענען איר באשעפער. און כלל ישראל האבן באקומען א ספעציעלע שליחות:
מַמְלֶכֶת כֹּהֲנִים וְגוֹי קָדוֹשׁ
לערנען דאס בוך. געפינען די טרעפ. לעבן מיטן פיילאט. און ברענגען דאס וויסן אין דער וועלט אריין.
די זכיה איז נישט נאר בעסערער אקסעס. עס קומט מיט אחריות: צו ווייזן די קעבין אז אין עראפלאן איז דא מער ווי די קעבין.
און דאן קומט ראש השנה
איינמאל א יאר זאגט אונז דאס בוך: היינט, גיט אכטונג אויפן קאקפיט.
דער געווענליכער פאסאזשיר שטייט אויף. קאווע. פרישטיק. ארבעט. ביליאנען מענטשן ווייסן גארנישט אז עס טוט זיך היינט עפעס אויסערגעווענליך.
אבער ראש השנה קומט נישט ווייל מיר ווייסן דערפון, פונקט ווי שבת ווערט נישט שבת ווייל איינער מאכט קידוש. די מציאות קומט. די שאלה איז צי דו קענסט עס כאפן.
ראש השנה באנייט השם זיין וועלט און משפט זי. און דער וואס האט געלערנט דאס בוך ווערט איינגעלאדנט צו כאפן וואס עס טוט זיך.
פלוצלינג קוקסטו אויפן דעשבארד פון דער גאנצער מציאות. לעבן. געזונט. פרנסה. מדינות. פאמיליעס. דאס קומענדיגע יאר. אלעס וואס מיר נעמען פאר זיכער אז עס וועט סתם ווייטער גיין, ווייזט זיך ארויס אז עס הענגט אינגאנצן אפ אין השם.
יעצט קענען מיר ענטפערן די ערשטע קשיא. וואס איז מיט דעם וואס ווייסט נישט אז ס׳איז ראש השנה? ער איז נאך אלץ אויפן עראפלאן. דער פלייט הענגט נישט אפ אין זיין וויסן. ער ווייסט נאר נישט אז די קאקפיט-טיר איז אפן.
די מורא פון ראש השנה
און יעצט א חידוש: וואס נענטער מען קומט צום קאקפיט, אלץ מער ציטערט מען.
איז דער פיילאט געפערליך? ניין. כמעט פארקערט.
אונטן איז דער פאסאזשיר רואיג, ווייל ער האט נישט קיין אנונג וואס טוט זיך. אויבן זעסטו ווי גרויס דאס איז וואס ווערט דארט געפירט: טויזנטער לעבנס, וועטער, ווינט, הייך, וואוהין מען פליט, יעדע פרט. און דו כאפסט: דאס איז עכט.
דאס איז יראה. נישט “השם איז שרעקליך”, נאר “השם איז עכט”.
אלעס הענגט אפ אין אים. מיין קומענדיגער אטעם גייט נישט פון זיך אליין. מארגן גייט נישט פון זיך אליין. די וועלט גייט נישט פון זיך אליין. איך שטיי פארן מלך פון דער גאנצער מציאות.
דערפאר קען א צדיק ציטערן מער ווי איינער וואס טראכט קוים פון ראש השנה. נישט ווייל ער פארלאזט זיך ווייניגער אויפן אייבערשטן, נאר ווייל ער זעט מער. וואס מער מען זעט פונעם קאקפיט, אלץ שטערקער כאפט דיך ארום די מלכות.
דאס איז דער שופר. וועק זיך אויף. קוק ארויף. פאר א רגע, הער אויף צו גלאצן אויף רייע 182.
דו פליסט.
דערנאך ווייזט מען דיר די סעקיוריטי קעמערעס
יעצט ווערט עס אומבאקוועם, ווייל דו זעסט ווידיאוס פון אונטן.
געוויסע פאסאזשירן זענען נישט נאר געווען צעטראגן. זיי האבן קאליע געמאכט דעם עראפלאן. איינער האט צעריסן א סיט. א צווייטער האט חרוב געמאכט עקוויפמענט. איינער האט פרובירט צו צעברעכן א פענצטער.
און דאן זעסטו דיך אליין. זאכן וואס דו האסט געוואוסט אז דער פיילאט וויל נישט, און דו האסט זיי פונדעסטוועגן געטון. ווערטער. טשויסעס. מאמענטן.
ער האט אלעס געזען. גארנישט איז נישט געווען באהאלטן.
אבער דא קומט דער חידוש: דער פיילאט איז נישט שאקירט.
השם האט באשאפן מענטשן, און גענוי געוואוסט וואס בחירה מיינט. ער האט געמאכט א וועלט וואו מען קען אויסוועלן, און דערפאר א וועלט וואו מען קען אויך פאלן.
ער וויל נישט דעם שאדן. חטא איז עכט. וואס קומט דערפון איז עכט. אבער ער האט באשאפן עפעס וואס וואלט קיינמאל נישט געקענט זיין אין א וועלט וואו קיינער קען נישט פאלן: תשובה. די מעגליכקייט צוריקצוקומען.
יום כיפור
שטעלט אייך פאר דעם פאסאזשיר וואס האט פרובירט צעברעכן דעם פענצטער. נאכן זען די ווידיאוס, שעמט ער זיך. “איך בין דער לעצטער וועמען דער פיילאט וויל האבן אויבן.”
דאן עפנט זיך די קאקפיט-טיר, און די מאל פאסירט עפעס אנדערש. דער פיילאט קומט צו אים.
דער פאסאזשיר קען נישט אויפהייבן די אויגן. און אנשטאט צו זאגן “ביי דיר איז שוין אויס”, גיט אים דער פיילאט א וועג צוריק.
נישט ווייל דער שאדן איז נישט וויכטיג. נישט ווייל דין איז נישט עכט. נאר ווייל דער קשר קען איבערלעבן אפילו א דורכפאל.
יעצט געפינט דער פאסאזשיר אויס עפעס אויפן פיילאט וואס ער וואלט קיינמאל נישט געקענט לערנען נאר פון צוקוקן ווי ער פליט: רחמים, מחילה, תשובה. ווי השם קען צוריקנעמען א מענטש.
און פלוצלינג פארשטייסטו פארוואס השם האט געמאכט א וועלט וואו מען קען פאלן. נישט ווייל ער האט געוואלט דעם חטא, נאר ווייל א באשעפעניש וואס קען אוועקגיין און אליין אויסוועלן צוריקצוקומען, קען האבן א קשר וואס א פאסאזשיר וואס איז געפראגראמירט ווי א מאשין וואלט קיינמאל נישט געקענט האבן.
דערפאר איז יום כיפור נישט נאר “גוט, מיין שטראף איז אפגעשטעלט”. דאס איז פיל צו קליין. עס איז נאך א התגלות פון ווער השם איז.
ראש השנה האט ארויסגעוויזן מלכות. יום כיפור ווייזט ארויס רחמים.
איז די מורא געווען דער ציל?
ניין. יעצט קענען מיר ענטפערן די צווייטע קשיא.
די מורא איז קיינמאל נישט געווען די לעצטע סטאנציע. די מורא איז דאס וואס פאסירט ווען דער דמיון פאלט צוזאם: ווען איך הער אויף צו גלייבן אז מיין קליינער סיט איז דער צענטער פון דער מציאות, און פלוצלינג שטיי איך אנטקעגן עפעס וואס איז אן אן עק גרעסער פון מיר.
דאס איז יראה. אבער יראה דארף פירן ערגעץ וואוהין. נענטער.
דערפאר ענדיגט זיך דער אידישער קאלענדאר נישט מיט יום כיפור.
סוכות: די איינלאדונג
נאך דעם דין, דעם וידוי און די מחילה, זאגט השם: יעצט קום זיץ מיט מיר.
די גאנצע שטימונג טוישט זיך. קיין בית דין. קיין סעקיוריטי ווידיאוס. א פריוואטער ארט פון נאענטקייט.
דאס איז סוכות, זמן שמחתנו.
מיר גייען ארויס פון דער פעסטער דירה, און דערמיט פונעם דמיון אז די הויז פראטעקט מיך, מיין געלט פראטעקט מיך, מיינע פלענער פראטעקטן מיך, מיין סיטבעלט אונטן היט מיך. מיר זיצן אונטער דער סוכה און זאגן: מיין אמת’ע זיכערקייט איז די גאנצע צייט געווען דער פיילאט.
און מיר עסן, טרינקען און פרייען זיך. ווייל דער ציל פון ראש השנה איז קיינמאל נישט געווען דיך צו מאכן ציטערן פארן אייבערשטן. דער ציל איז געווען דיך אהער צו ברענגען, צו א קשר.
נישט “יעצט וועט מיר השם געבן אלעס אונטן”, נאר עפעס אסאך גרעסער: איך מעג זיין נאענט צו אים.
שמחת תורה: ווארט, דאס איז געווען די מאפע
און דאן דער לעצטער מאמענט. נאך דער גאנצער רייזע קוקסטו אראפ, און דו האלטסט די תורה. די זעלבע תורה וואס דו האסט געהאלטן פאר ראש השנה.
פלוצלינג פארשטייסטו וואס דו האסט די גאנצע צייט געהאלטן.
ווארט. דאס האט אונז די גאנצע צייט דערציילט פונעם פיילאט. דאס האט אונז געזאגט ווען ראש השנה קומט. דאס האט אונז געלערנט וואס מלכות מיינט. דאס האט אונז געוויזן תשובה, ארויסגעוויזן יום כיפור, און געוויזן דעם וועג אין סוכה אריין. דאס האט אונז געלערנט וויאזוי צו לעבן יעדן געווענליכן דינסטאג, און וויסן אז מיר זענען אויף א עראפלאן.
דאס איז געווען די מאפע.
דערפאר עפנסטו עס נישט נאר אויף און לערנסט נאך א שטיקל. דו כאפסט עס. דו האלדזט עס. דו טאנצט דערמיט. הרי ס׳איז דאס! דאס איז עס!
השם האט טאקע געגעבן מענטשן א בוך וואס דורך דעם קענען זיי אים געפינען. דאס איז שמחת תורה.
און צום סוף לאנדט דער עראפלאן
פארוואס איז עולם הזה אזוי צומישט? ווייל מיר זענען אינמיטן פלייט.
דער פיילאט איז באהאלטן. די קעבין איז הילכיג. די סקרינס זענען העל. די טורבולענס פילט זיך עכט. געלט קוקט אויס שרעקליך וויכטיג. וואס אנדערע מענטשן האלטן קוקט אויס שרעקליך וויכטיג. ווייטאג קען זיין צו שווער צו טראגן. אמאל פארשטייסטו נישט פארוואס דיין סיטבעלט איז פארשלאסן, אדער וואוהין דער עראפלאן גייט.
דאס איז דער נסיון, און די טשענס, פון עולם הזה.
אבער דער פלייט דויערט נישט אייביג. צום סוף לאנדט ער. דער הסתר פון דער וועלט ענדיגט זיך, און דער פאסאזשיר זעט די מציאות אנדערש. אויף דעם ווייזן מיר ווען מיר זאגן עולם הבא. טראכט נישט דערפון ווי נאך א שטאק. עס איז דער ציל פון דער גאנצער רייזע.
די טשענס פון דער וועלט איז געוואלדיג: געפינען דעם פיילאט פארן לאנדן. זיך פארלאזן אויף אים ווען דו זעסט נאך נישט אלעס. געפינען די טרעפ ווען אלע אנדערע גלאצן אויף די סקרינס. פארזוכן נאענטקייט צו השם בשעת דו לעבסט נאך אין א וועלט וואו ער קען אויסזען באהאלטן.
די פיר קשיות, איין תירוץ
וואס איז מיט די וואס ווייסן נישט אז ס׳איז ראש השנה? זיי זענען אויף דעם זעלבן פלייט. ראש השנה הענגט נישט אפ אין זייער וויסן. זיי כאפן נאר נישט וואס טוט זיך אויבן.
פארוואס די מורא? ווייל ווען א מענטש זעט פלוצלינג די גדלות פון השם, און ווי שטארק ער הענגט אינגאנצן אפ אין אים, איז די נאטורליכע ריעקשן יראה. נישט מורא אז דער פיילאט איז אכזריות’דיג, נאר יראת הרוממות ווען מען כאפט ווער עס פליט דיך די גאנצע צייט.
פארוואס באשאפן חטא, דין, תשובה און מחילה? ווייל השם האט געוואלט באשעפענישן וואס קענען האבן אן אמת’ן קשר. בחירה מאכט אז מען קען זיך אוועקדרייען, און דערפאר מאכט זי אויך מעגליך דאס אומגלייבליכע צוריקקומען. דורך דין לערנען מיר קענען איין זייט פון השם. דורך רחמים, א צווייטע. דורך תשובה קען דער קשר אליין ווערן טיפער.
פארוואס ענדיגט זיך אלעס מיט סוכות און שמחת תורה? ווייל מורא איז קיינמאל נישט געווען דער ציל. דער קשר איז געווען דער ציל.
ראש השנה: עס איז דא א מלך.
יום כיפור: און נאך אלעס וואס איך האב געטון, וויל ער מיך נאך אלץ.
סוכות: קום זיץ מיט מיר.
שמחת תורה: און דא איז די מאפע, מיך צו געפינען א גאנץ יאר.
דער גאנצער פלייט אין איין זאץ
אפשר האבן מיר פארברענגט צופיל פון אונזער לעבן מיט בעטן דעם פיילאט: “קענסטו ביטע מאכן מיין סיט מער באקוועם?”
און השם פרובירט אונז צו ווייזן עפעס אסאך גרעסער: עס איז דא א טרעפ גלייך לעבן דיר.
דאס עסן איז גוט. דער סיט איז גוט. האב הנאה פונעם וויו. לעב. ארבעט. בוי א פאמיליע. האב הנאה פון די מתנות וואס השם גיט דיר.
אבער פארברענג נישט א גאנץ לעבן אויפן גרעסטן פלייט וואס מען קען זיך פארשטעלן, אן קיינמאל ארויפצוקוקן.
די שריפטן פון די וואך, יעדן פרייטאג
איין קורצע אימעיל פאר שבת מיט אלעס נייעס. מער נישט.