תורה איז טעראפי
א קינד קען לערנען טויזנטער שעה תורה און קומען אהיים מער נערוועז, מער אין כעס און מער דערשראקן. וואס לערנען מיר אים עפעס?
אינהאלט9 טיילן
מיר דארפן זיך איבערטראכטן וואס עס הייסט צו לערנען תורה מיט קינדער.
אונזער חינוך סיסטעם קען אמאל מאכן אז תורה זאל אויסזען ווי א סקול סאבדזשעקט. א קינד לערנט זיך ליינען. ער לערנט דעם חומר, די גמרא, די קשיות און תירוצים. ער מאכט א טעסט, באקומט א מארק, און גייט ארויף א קלאס.
דאס אלעס איז וויכטיג. אבער דאס קען נישט זיין די הגדרה פון הצלחה אין חינוך. תורה איז נישט נאר אינפארמאציע. תורה דארף טוישן דעם מענטש.
דוד המלך זאגט:
תּוֹרַת ה׳ תְּמִימָה מְשִׁיבַת נָפֶשׁ
די תורה פון השם איז שלם; זי ברענגט צוריק די נפש.
דאס איז א געוואלדיגע ווארט: משיבת נפש. דער ציל פון תורה איז נישט אריינצולייגן נאך אינפארמאציע אין קאפ. דער ציל איז צוריקצוברענגען די נפש: זי רואיג מאכן, זי מזכך זיין און זי אויפהייבן. טוישן וויאזוי א מענטש טראכט, פילט, רעדט, רעאגירט, וויל, און וויאזוי ער פירט זיך מיט אנדערע מענטשן.
נו, וואס איז א מלמד?
א מלמד איז נישט קיין מאשין וואס גיט איבער אינפארמאציע.
אויף א געוויסן אופן, א מלמד איז א טעראפיסט פאר די נפש. נישט ווי א דאקטער אין א קליניק, נאר א מענטש וועמענס דזשאב איז צו נוצן די תורה כדי צו העלפן א צווייטן מענטש ווערן געזונטער, מער באלאנסירט, און מער צוגעבונדן צום אייבערשטן. ווייל דאס איז וואס תורה דארף טון.
חז״ל זאגן אז די תורה ווערט קונה מיט אכט און פערציג זאכן. צווישן זיי: ענוה, שמחה, יראת שמים, ארך אפים, ליב האבן דעם אייבערשטן, ליב האבן מענטשן, און זיין שמח מיט זיין חלק:
בְּיִרְאָה, בַּעֲנָוָה, בְּשִׂמְחָה… בְּאֶרֶךְ אַפַּיִם… וְהַשָּׂמֵחַ בְּחֶלְקוֹ… אוֹהֵב אֶת הַמָּקוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת
חז״ל באשרייבן נישט א געראטענעם תלמיד אלס איינער וואס ענטפערט שנעל אויף שאלות. זיי באשרייבן א גאנץ אנדער סארט מענטש.
א מענטש וואס לערנט תורה דארף פאמעלעך ווערן מער אן עניו, מער געדולדיג, מער פרייליך, מער א רחמן. ווייניגער געפירט פונעם אגא. מער גרייט אויפצונעמען א מוסר. מער אין שלום מיט זיך אליין. מער אינטערעסירט אין אמת ווי אין געווינען. מער גרייט ליב צו האבן א צווייטן איד. מער צוגעבונדן צום אייבערשטן.
דאס הייסט אז די תורה איז אריין אין א מענטש.
דער טעסט פון תורה
דאס גיט אונז אן אנדערע וועג צו מעסטן א כתה.
מיר פרעגן געווענליך: האבן די קינדער געלערנט דעם חומר? האבן זיי פארטיג געמאכט די סוגיא? האבן זיי באקומען גוטע מארקס?
די שאלות זענען וויכטיג. אבער עס איז דא א וויכטיגערע:
וואס טוט זיך מיט די נפש פון די קינדער צוליב די תורה וואס זיי לערנען?
נאך א שעה אין יענע כתה, איז דאס קינד מער צוגעבונדן צום אייבערשטן? מער אן עניו, מער רואיג, מער ליבליך? קען ער בעסער האנדלען ווען עפעס גייט נישט ווי ער וויל? קען ער זען זיין אייגענעם אגא? גייט ער ארויס מיט א געפיל אז די תורה גיט לעבן פאר זיין נשמה, אדער נאר מיט נאך א שטיקל אינפארמאציע?
אויב א קינד קען לערנען טויזנטער שעה תורה און ווערן מער נערוועז, מער אין כעס, מער א בעל גאוה, מער דערשראקן, דארפן מיר זיך פרעגן א ערנסטע שאלה:
וואס לערנען מיר אים עפעס?
דער גרויסער פאראדאקס
עס איז דא דא עפעס כמעט טראגיש. א קינד קען זיצן א גאנצן טאג ארומגענומען מיט די חכמה וואס היילט מער פון אלעס אויף דער וועלט, און קומען אהיים ערגער ווי ער איז אוועק.
א גאנצן טאג האט ער געלערנט:
וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ
דַּעֲלָךְ סְנֵי לְחַבְרָךְ לָא תַּעֲבֵיד
הֱוֵי דָן אֶת כָּל הָאָדָם לְכַף זְכוּת
אֵיזֶהוּ עָשִׁיר, הַשָּׂמֵחַ בְּחֶלְקוֹ
וְנַפְשִׁי כֶּעָפָר לַכֹּל תִּהְיֶה
ער האט געלערנט פון אמונה, בטחון, ענוה, געדולד, חסד, מוחל זיין, זיך איינהאלטן, און הכרת הטוב.
און פונדעסטוועגן קומט ער אהיים אין כעס. ער האט שרעקליך מורא צו מאכן א טעות. ער פיינט זיך אליין ווען ער פעלט. ער פארגלייכט זיך אן אויפהער מיט אנדערע קינדער. ער פילט אז דער אייבערשטער איז אנטוישט פון אים, אז זיין רבי איז אנטוישט פון אים, אז זיין ווערט הענגט אפ אין זיינע מארקס, אז אויב ער טוט נישט גענוג איז ער גארנישט.
דאס דארף אונז אפשטעלן.
די פראבלעם איז נישט אז דאס קינד דארף ווייניגער תורה. די פראבלעם איז אפשר אז מיר האבן נאך נישט אויסגעפונען וויאזוי צו ברענגען די תורה צו דעם ארט אין אים וואס דארף איר מערסטנס.
תורה דארף אנקומען צום הארץ
שטעלט אייך פאר א רפואה וואס האט אין זיך אלעס וואס א קראנקער דארף. אבער מען גיט עס אים קיינמאל נישט אויף אן אופן וואס ער קען עס אריינכאפן. מען שטעלט אוועק די פלאש לעבן אים און מען זאגט: “וויס וואס איז דא אינעווייניג.”
ער קען קענען אויסנווייניג אלע אינגרידיענטס. ער קען מאכן א טעסט אויף זיי. ער קען גענוי זאגן וואס די רפואה דארף טון.
אבער ער איז נישט געהיילט געווארן.
דאס קען פאסירן מיט תורה. א קינד קען קענען תורה אן לאזן די תורה ארבעטן אויף אים. ער קען וויסן וואס די משנה זאגט אן פרעגן: “וואס זאגט מיר דער אייבערשטער דורך די משנה?”
ער קען לערנען פון געדולד אן באמערקן וואו דער אייבערשטער בעט פון אים צו זיין מער געדולדיג. ער קען לערנען פון ענוה אן זען זיין אייגענעם אגא, און פון אמונה אן באמערקן וואו ער האט מורא. ער קען לערנען בין אדם לחברו אן כאפן וויאזוי ער פירט זיך מיטן קינד וואס זיצט לעבן אים.
די אינפארמאציע איז אריין אין זיין קאפ. צו זיין נפש איז זי קיינמאל נישט אנגעקומען.
דאווענען איז דער קלארסטער ביישפיל
תפלה איז נישט קיין פערפארמענס וואו א קינד זאגט אפ א שורה לשון קודש ווערטער פופצן מינוט. עס איז א מיטינג.
א מענטש שטייט פארן אייבערשטן און רעדט צו אים. ער בעט וואס ער דארף. ער דאנקט אים. ער גיט צו וואס עס פעלט אים. ער גיט אים איבער זיינע דאגות, און ער באהעפט זיך צוריק.
אויף דעם אופן, תפלה איז א טעראפי סעשן מיטן אייבערשטן. א מענטש גייט אריין מיט איין געפיל און ער דארף ארויסגיין אנדערש.
אפשר איז ער אריין מיט דאגות, און גייט ארויס מיט בטחון. אפשר איז ער אריין אין כעס, און גייט ארויס מיט א קלארערן בליק. אפשר איז ער אריין עלנט, און גייט ארויס געדענקענדיג אז דער אייבערשטער איז מיט אים. אפשר איז ער אריין מיטן געפיל אז אלעס הענגט אפ אין אים, און גייט ארויס געדענקענדיג אז עס איז דא א רבונו של עולם וואס פירט די וועלט.
אויב א קינד ענדיגט דאווענען און אלעס וואס ער האט זיך געלערנט איז וויאזוי ארויסצוזאגן די ווערטער ריכטיג, האבן מיר אים אויסגעלערנט זאגן תפלה. מיר האבן אים נישט דווקא אויסגעלערנט דאווענען.
דער מלמד’ס דזשאב טוישט זיך
ווען מען זעט דאס, טוישט זיך דעם מלמד’ס גאנצע מיינדסעט.
איידער ער גייט אריין אין כתה, זאל דער רבי נישט נאר פרעגן: “וואס וועל איך היינט לערנען?” ער זאל אויך פרעגן:
“ווער וועלן די קינדער ווערן צוליב דעם וואס איך לערן היינט?”
און נאך טיפער:
“וואס וויל דער אייבערשטער טון אינעווייניג אין די קינדער דורך די תורה?”
יעצט איז די גמרא מער ווי קשיות און תירוצים. א מחלוקת צווישן צוויי תנאים קען לערנען א קינד וויאזוי צו זיין נישט מסכים אן צו פיינט האבן. א הלכה קען אים לערנען אז אמת פאדערט אמאל זיך איינהאלטן. א מעשה מיט א צדיק קען אים ווייזן וואס א מענטש קען ווערן. א ווארט מוסר קען אים געבן ווערטער פאר זיין אייגענעם אגא. א לימוד איבערן אייבערשטן קען געבן א דערשראקן קינד אן ארט אוועקצולייגן זיין פחד.
די תורה ווערט א שפיגל, א קאמפאס, און א רפואה.
די כתה ווי א ווארקשאפ פאר די נפש
אפשר דארפן מיר אויפהערן טראכטן פון א כתה ווי אן ארט וואו מען לייגט אריין אינפארמאציע אין קינדער, און טראכטן דערפון ווי א ווארקשאפ פאר די נפש.
דער רבי פילט נישט אן כלים. ער ארבעט מיט מענטשן.
יעדעס קינד קומט אריין מיט א גאנצע וועלט וואס מען זעט נישט. איינס האט מורא. איינס איז אין כעס. איינס פילט זיך נאריש. איינס פילט זיך העכער פון אלע. איינס איז עלנט. איינס וויל שטארק אז מען זאל זיין צופרידן מיט אים. איינס האט גרויסע כחות אבער גלייבט נישט אין זיך. איינס קעמפט מיט קנאה. איינס שלעפט מיט זיך עפעס וואס קיינער ווייסט נישט דערפון.
און דער רבי האלט אין די הענט עפעס שרעקליך שטארק: די תורה.
די שאלה איז נישט נאר צי ער קען ברענגען דאס קינד צו פארשטיין די תורה. די שאלה איז צי ער קען העלפן דאס קינד פילן וואס די תורה פרובירט טון מיט אים.
דער ציל איז דביקות
דאס אלעס פירט צו איין ארט: דביקות.
דער ציל איז נישט קינדער וואס קענען אסאך תורה. דער ציל איז מענטשן וואס זענען צוגעבונדן צום אייבערשטן. א קינד זאל פאמעלעך קומען צו וויסן:
“דער אייבערשטער איז ממש דא. דער אייבערשטער איז מיט מיר. דער אייבערשטער קוקט אויף מיר. דער אייבערשטער בעט פון מיר עפעס.”
“די תורה איז זיין מעסעדזש צו מיר. ווען איך לערן, רעדט דער אייבערשטער צו מיר. ווען איך דאווען, רעד איך צום אייבערשטן.”
“ווען איך ארבעט אויף מיינע מדות, ווער איך דער מענטש וואס דער אייבערשטער וויל איך זאל זיין.”
דאס איז חינוך אויף תורה.
די מארקס, די ידיעות און די אטשיוומענטס זענען וויכטיג. אבער זיי זענען דער וועג, נישט דער ציל. דער ציל איז א מענטש וועמענס נפש איז געטוישט געווארן דורך דער תורה.
אן אנדערע שאלה פאר יעדן רבי
אפשר דארף יעדער לעסן פלאן נאך איין שאלה. נישט נאר:
“וואס וויל איך אז זיי זאלן וויסן ווען דער שיעור ענדיגט זיך?”
נאר:
“וואס וויל איך אז זיי זאלן ווערן?”
און נאך טיפער: “וויאזוי זאל די תורה מאכן זייער לעבן בעסער מארגן אינדערפרי?”
אויב א קינד לערנט פון געדולד, וואו וועט ער עס נוצן? אויב ער לערנט פון הכרת הטוב, וואס וועט ער היינט ביינאכט באמערקן? אויב ער לערנט פון דן לכף זכות זיין, אויף וועמען וועט ער מארגן אנקוקן אנדערש? אויב ער לערנט פון אמונה, וואו וועט ער ווייניגער מורא האבן? אויב ער לערנט פונעם אייבערשטן, וואו וועט ער זיך פילן נענטער צו אים?
דעמאלט הערט די תורה אויף צו זיין עפעס וואס דאס קינד ווייסט, און ווערט עפעס וואס דאס קינד לעבט. אפשר איז דאס דער חילוק צווישן לערנען א קינד תורה און לערנען אים וויאזוי אויפצונעמען תורה.
תורה דארף נישט בלייבן אויפן בלאט. זי דארף אריינגיין אין מענטש. און ווען זי גייט אריין, טוט זי וואס דוד המלך האט אונז געזאגט:
תּוֹרַת ה׳ תְּמִימָה מְשִׁיבַת נָפֶשׁ
זי מאכט נישט נאר דאס קינד קליגער. זי מאכט אים גאנץ.
די שריפטן פון די וואך, יעדן פרייטאג
איין קורצע אימעיל פאר שבת מיט אלעס נייעס. מער נישט.